'Landbouwkunst' is het thema van het lentenummer van Dynamisch Perspectief dat onlangs is verschenen, het ledenblad van de Biodynamische Vereniging. Deze uitgave is geheel gewijd aan het boek dat de Duitse boer en inspirator Manfred Klett (1933-2025) schreef, Van agro-industrie naar landbouwkunst. De afgelopen twee winters waren er tien leesgroepen met meer dan honderd mensen die zich verdiepten in dit boek. Dat leverde nieuwe inzichten op, waar Dynamisch Perspectief rijkelijk uit put.
© Dynamisch Perspectief
Zorgtuinderij Mens en Tuin in Den Haag, die deze week haar 40ste verjaardag viert, was er misschien wel niet geweest als oprichtster Machteld Walland niet bij lezingen van Manfred Klett was geweest. Als pionier is ze al 20 jaar weg bij Mens en Tuin. Anderen zetten haar initiatief voort. Andries Palmboom zocht haar op voor een interview. Hierin vertelt ze over haar drijfveren en hoe ze ertoe kwam om op 12 april 1986 een van de eerste initiatieven in Nederland op het gebied van BD-stadslandbouw en zorg op te richten.
Nog altijd verbonden
Met de auto heb ik Machteld thuis opgehaald, we bezoeken samen de locatie van Mens en Tuin. Het ligt midden in een jaren zestig uitbreidingswijk van Den Haag, vol hoekige flats. Pal naast de tuin wordt de laatste hand gelegd aan een hoge woontoren. Over een tijdje is het gedaan met de rust en intimiteit van deze plek. Of zit dat in andere dingen?
We worden met alle ontzag welkom geheten. Machteld is duidelijk nog altijd een grootheid. Haar verbondenheid met Mens en Tuin is voelbaar. En dat is wederzijds. Machteld loopt medewerkers en deelnemers van destijds tegen het lijf. Ze schiet onmiddellijk in een andere rol. De tone of voice zit ineens vol luchtige humor: huiselijk en gelijkwaardig.
Samen eten
Mens en Tuin is allang overgedragen aan opvolgers. Machteld: "Ze doen het hartstikke goed." Anno 2026 is er een gelikte website. Daarop staat: 'Wij zijn gestart vanuit de visie dat de gehele mens en de gehele aarde ertoe doet. Ons motto is 'kwetsbaarheid is een kwaliteit'.' En: 'Mens en Tuin is er voor iedereen die behoefte heeft aan een zinvolle en arbeidsmatige dagbesteding in een ontspannen, gestructureerde omgeving. Bij Mens en Tuin bestaat het werken uit het onderhouden van onze mooie tuin, (…) en (…) kunstzinnige activiteiten.'
Ondanks de institutionaliseringsgolf proef ik hier een gemoedelijke, hartelijke sfeer. Nog altijd is het samen eten belangrijk. Machteld vertelt hoe dwingend zij kon zijn als het erom ging dat iedereen tijdens de maaltijd 'zijn ei kwijt kon', dus niet alleen degenen met het hoogste woord.
Machteld: "In de jaren 90 had ik een toevallige ontmoeting met een kunstzinnig therapeute. Dat was de aanleiding voor de kunstzinnige therapie bij Mens en Tuin." Tijdens een rondje over de tuin wijst Machteld op een rond perk met in het midden een fiere berk. Een spiraalvormig pad leidt je naar de boom. "Ik vond het belangrijk om de tuin mooi te maken."
En Manfred Klett? Machteld was in haar jonge jaren een tijdje tuinvrouw bij de Ita Wegman Klinik bij Dornach. Later reisde zij trouw naar de jaarlijkse Landbautagung. De lezingen van Klett sprongen eruit: pure inspiratie, vertelt ze.
Hoe zie je dat terug in Mens en Tuin?
"Dat kan ik niet goed benoemen. Ik herinner mij wel levendig Klett's gestalte. Zijn gezicht had iets kunstenaarsachtig: wat langer haar, strak naar achteren gekamd; de blik in de verte. Soort 'on-aards'. Tegelijk was hij een heuse boer, die duidelijk gewend was om met zijn handen in de aarde te zitten. Ik ervoer hem als een bewoner van twee werelden. Een raadselachtige combinatie waar echt iets van uitging. Als Klett aan het woord kwam, ging het stromen tot in mijn inspiratiebron - een soort thuiskomen!"
"Wat ik vooral heb opgepakt is 'verantwoordelijkheid'. Ik raakte ervan doordrongen dat er in je levensloop unieke momenten zijn waarop zich een kans voordoet. Het is je verantwoordelijkheid om daar gevoelig voor te zijn."
'Wat maak ik ervan?'
Die verantwoordelijkheid heeft Machteld genomen! Ze vertelt hoe ze een paar jaar in een onbestemd vacuüm had geleefd, toen in 1986 de kans zich aandiende om een stuk grond van de Gemeente Den Haag te gaan bewerken met deelnemers. "Intussen was bij mij een inzicht gerijpt: werken met het land is helend voor de mens." Daarna is zij alles 'gewoon gaan doen', zonder professionele ervaring in de zorg.
"In die zin was ik eigenlijk ook een deelnemer van Mens en Tuin. Ik had net zo goed een ontwikkelingsvraagstuk als de toegewezen deelnemers. In hun leven dient zich van alles aan, met de uiteindelijke vraag 'Wat maak ik ervan?'. Dat gold ook voor mij - of het nou ging om onze moeilijk te bewerken kleigrond of om verwonderlijk gedrag van deelnemers."
Wat maak ik ervan? Dat is in wezen een biografische vraag, zeg ik tegen Machteld. Niet zo gek, dat jij Klett niet goed kan benoemen in Mens en Tuin. Het gaat niet om de verschijningsvorm – het gaat om jou!
Dat wil Machteld even tot zich door laten dringen ...
Landbouwkunst en sociale kunst
Thuisgekomen lees ik Machtelds boekje De ontwikkeling van Mens en Tuin uit 2021. Ik kom er niet onderuit dat Mens en Tuin sterk verweven is met Machtelds biografie. Ze beschrijft van alles, maar vooral haar kleine waarnemingen verrassen mij. Simpele anekdotes, met grote zeggingskracht - juweeltjes!
Hier valt bij mij het kwartje. Hier ervaar ik hoe Klett doorwerkt in Mens en Tuin. Even uitleggen: 'Kunst' is bij Klett hét centrale woord. Landbouw is volgens Klett in wezen kunstzinnig van aard. 'Kunst-met-de-handen-in-de-klei!'
Zo concreet kan kunst dus zijn, daar zit niets hoogdravends aan!
Maar ook schrijft Klett over de kunst van gemeenschapsvorming. Hoe landbouw daarmee is verweven, op een fijnzinnige en kunstzinnige manier. Machtelds anekdotes illustreren dat. Lees als voorbeeld onderstaand verhaaltje! Hoe concreet wil je sociale kunst hebben?
Allemaal koning
De man van de Gemeente rijdt met zijn trekker en aanhanger, met twee kuub aarde, bij ons het terrein op. Hij kiept het op de oprit. Vandaag heb ik, 'de directeur', een gouden kroon op. Ik moet hem dragen, omdat ik de boon vond in mijn stukje taart, speciaal voor Driekoningen gebakken. Omdat ik de boon vond, mag ik een dag lang Koningin zijn. Iedereen loopt door elkaar met schoffels, harken of een schep.
De man roept mij en vraagt: "Wie is uw leidinggevende?"
"Ja, dat ben ik", geef ik vrolijk aan.
"Ja", zegt de wel of niet verbaasde man. "Dat zouden we allemaal wel willen. Maar met wie kan ik hier spreken?"
"Met mij!", zeg ik blij als een kind en als directeur. Ik doe mijn kroon af en zeg redelijk zakelijk: "Loopt u maar even mee naar mijn kantoor."
Het uiterlijk wil wat, het innerlijk maakt ons gelijk.
Tekst: Andries Palmboom
© Dynamisch Perspectief
Deze tekst is verschenen in Dynamisch Perspectief 2026-1, het ledenblad van de Biodynamische Vereniging. Het blad is hier online te lezen.
