Tholen - De biodynamische landbouw schuift de laatste jaren nadrukkelijker naar voren in discussies over stikstof, klimaat en de toekomst van voedselproductie. Volgens Bert van Ruitenbeek van Stichting Demeter wringt daarbij vooral één ding: de boeren die al binnen ecologische grenzen werken, krijgen daar nog onvoldoende waardering en beloning voor.
© Demeter
"Onze boeren zijn hét voorbeeld voor hoe het anders kan, binnen ecologische grenzen. Daar gaat inspiratie vanuit," zegt Bert. "Dat is een topprestatie die nog steeds nauwelijks wordt beloond."
Biodynamisch gaat verder dan biologisch
Stichting Demeter beheert in Nederland en Vlaanderen het Demeter-keurmerk voor biodynamische landbouw, dat verder gaat dan de Europese bio-eisen. Waar biologische landbouw zich vooral richt op meetbare criteria, legt biodynamisch werken ook nadruk op persoonlijke en bedrijfsontwikkeling.
"De biodynamische landbouw onderzoekt niet alleen de direct meetbare en telbare wereld, maar kijkt ook naar alle levenskrachten die een rol spelen in een vitaal landbouwbedrijf," legt Bert uit. "Simpel gezegd: alles op en rond het bedrijf maakt onderdeel uit van het geheel. Je denkt en werkt zo inclusief mogelijk."
"Goed leren waarnemen is daarbij essentieel. Veel boeren zijn minder verbonden geraakt met hun boerderij door de industrialisatie van de landbouw. In de biodynamische landbouw leer je weer vertrouwen op je ervaringskennis en intuïtie: wanneer ga je zaaien en wanneer en hoe bewerk je de grond? Ook het maken en toepassen van natuurlijke preparaten draagt bij aan die verbinding. Wij investeren met Collegiale Toetsing ook in die persoonlijke en bedrijfsontwikkeling. Waar sta je met je bedrijf, wat wil je op dat stukje aarde? Dat houdt het werk voor boeren spannend en interessant."
Strengere normen en praktische consequenties
Voor ondernemers betekent het Demeter-keurmerk concreet verdergaande eisen dan gangbare biologische productie. "Voor boeren is de grootste uitdaging om aan onze lage stikstofnormen van 112 kilo per hectare te voldoen en aan het zeer restrictieve middelenbeleid," zegt Bert.
Aan de afzetkant spelen andere elementen. "Richting de consument is het aansprekend dat 10% van onze boerderijen ingericht moet zijn voor biodiversiteit. En we gaan verder in dierenwelzijn, met bijvoorbeeld een verbod op onthoornen bij koeien en geiten en de verplichting om ook hanen bij de hennen te houden."
Tegelijkertijd erkent hij dat de sector soms te maken krijgt met kritiek. "Er is soms scepsis over bepaalde biodynamische methoden. Dan wijs ik erop dat onze normen gebaseerd zijn op een landbouwmethode die werkt – ook op bedrijven van honderden hectares – en dat die door langjarig veldonderzoek wordt ondersteund. Je hoeft geen antroposoof te zijn om deze methode te volgen."
Ongelijk speelveld in stikstofdiscussie
In het huidige landbouwdebat, waarin stikstof en transitie centraal staan, ziet Demeter een duidelijke rol voor biodynamische bedrijven. Tegelijkertijd is er frustratie over de manier waarop het beleid tot nog toe uitpakt.
"Grote vervuilende bedrijven krijgen geld om hun uitstoot te verminderen, maar boeren die het al jaren goed doen, hebben vaak het nakijken," zegt Bert. "Dat is onrechtvaardig en zorgt voor een ongelijk speelveld."
Volgens hem zou beleid juist andersom moeten werken. "Als overheid moet je enerzijds normeren en anderzijds ervoor zorgen dat niet de vervuiler wordt betaald, maar dat de voortrekkers worden beloond. Dat is bovendien kosteneffectiever dan uitkoopregelingen. Urgenda heeft berekend dat als je 1.000 euro per hectare betaalt aan boeren die overgaan op duurzame productie, dit jaarlijks 1,8 miljard euro kost. Daar krijgen we schoon water, schone lucht en natuur voor terug."
Kleine sector, groot bereik
Met circa 10.000 hectare vertegenwoordigt biodynamische landbouw ongeveer 10% van het biologische areaal in Nederland. Beperkt in omvang, maar volgens Bert juist zeer goed zichtbaar in de praktijk. "Demeter-boerderijen trekken honderdduizenden bezoekers per jaar," zegt hij. "Denk aan plekken als Loverendale, Fruittuin van West of de Genneper Hoeve. Daar ervaren mensen een heel ander beeld van landbouw."
Die zichtbaarheid wil de organisatie beter benutten. "We willen dat bezoekers zich er bewuster van worden dat ze op een Demeter-boerderij zijn. Daar ontwikkelen we materialen voor, zoals 'Ontmoet je Koeroe', een speelse waarnemingstocht."
© Demeter | Joke Doorschodt
Hij plaatst dat ook in een bredere context. "Soms krijgen mensen een verkeerd beeld van de landbouw als ze bij ons dieren buiten zien lopen en niet worden geconfronteerd met chemische middelen. De realiteit is dat miljoenen dieren in Nederland permanent opgesloten zitten en veel boerderijen niet toegankelijk zijn."
Groei en positionering
Voor verdere groei zet Demeter in op zichtbaarheid en ketensamenwerking. "We willen met ons keurmerk nog veel zichtbaarder worden, niet alleen op de boerderijen, maar ook bij verkooppunten en via social media," zegt Bert.
Maar of verdere groei mogelijk is, hangt sterk samen met beleid van de lokale, provinciale en landelijke overheid. "De noodzakelijke omslag naar een toekomstbestendige landbouw kan alleen plaatsvinden als er ander beleid komt, waardoor het eenvoudiger wordt voor boeren om door te schakelen, er een ander grondbeleid komt en de afzet voor duurzaam geproduceerd voedsel wordt gestimuleerd. Daar zetten we ons voor in, onder andere via samenwerking met andere 'groene boeren' en maatschappelijke organisaties binnen het Groenboerenplan-netwerk. De eerste signalen vanuit het ministerie van LVVN laten zien dat daar in ieder geval een gunstiger wind waait."
Daarnaast kijkt de organisatie naar alternatieve certificeringsvormen. "We willen bedrijven die vooral lokaal afzetten een andere optie geven om zich buiten Skal om als Demeter te certificeren," legt hij uit. "Met Demeter PGS, een participatief garantiesysteem, kunnen jonge tuinders aansluiten op de ervaringskennis van biodynamische boeren. Op de Biobeurs geven we hier een workshop over."
Kritisch op 'alternatieve' systemen
Niet elke nieuwe landbouwtrend krijgt daarbij steun. "We geloven niet in 'no dig' als dogma waarbij enorme hoeveelheden compost worden aangevoerd en je feitelijk in een soort substraat teelt," zegt Bert. "Dat is geen houdbaar systeem."
Volgens hem draait het uiteindelijk om gesloten kringlopen en lokale inbedding. "We zoeken juist naar systemen die op de lange termijn standhouden."
Toekomst: ketens moeten meebewegen
Voor de komende jaren verwacht Bert dat klimaatverandering een steeds grotere impact zal hebben op de landbouwpraktijk. "De klimaatverandering gaat zo snel dat de landbouw van de toekomst alleen nog kan functioneren binnen meebewegende ketens," stelt hij. "Er zullen vaker oogsten verloren gaan. Dat vraagt een gezamenlijke verantwoordelijkheid van de hele keten."
Dat betekent volgens hem ook dat retailers en afnemers een andere rol moeten aannemen. "Winkelketens moeten meer verantwoordelijkheid nemen voor de boer, met flexibiliteit in aanbod en prijs."
Tegelijkertijd pleit hij voor een fundamenteel andere kijk op voedselzekerheid. "Ik erger me eraan hoe dat begrip wordt geframed, alsof we door moeten gaan met het huidige systeem," zegt Bert. "Dat systeem loopt juist vast, omdat het de basis van onze voedselproductie en gezondheid ondermijnt en ons qua geopolitiek, met alle import van krachtvoer en kunstmest, heel kwetsbaar maakt."
Cultuuromslag nodig
De oplossing ligt volgens hem in een cultuuromslag. "We hebben meer boeren nodig die met minder dieren en zo weinig mogelijk kunstmest en chemie beter en diverser voedsel produceren, vooral voor de eigen regio's."
Daarin ziet hij een duidelijke rol voor biodynamische bedrijven. "Onze boeren zijn daarin pioniers en koplopers. Ze bewijzen elke dag dat het anders kan. De vraag is: wie volgt?"
Voor meer informatie:
Bert van Ruitenbeek
Stichting Demeter
Diederichslaan 25d
3971 PA Driebergen
Tel: +31 (0)343 522355
[email protected]
stichtingdemeter.nl
